COVİD-19 HASTALIĞI ve EV EGZERSİZLERİNİN ÖNEMİ

COVİD-19 HASTALIĞI ve EV EGZERSİZLERİNİN ÖNEMİ

Ar. Gör. Z. Gizem CANER, Prof. Dr. Mehmet ÜNAL

İstanbul Yeni Yüzyıl Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi

Fizyoterapi ve Rehabilitasyon Bölümü

Giriş

Coronaviruslar (CoV), soğuk algınlığından SARS-CoV ve MERS-CoV gibi daha ciddi klinik tablolara kadar çeşitli hastalıklara neden olan büyük bir gruptur. Tek zincirli, zarflı RNA virüsleridir (1). 31 Aralık 2019’da Çin’in Hubei eyaletinin Wuhan şehrinde etiyolojisi bilinmeyen ateş, kuru öksürükle başlayan ve dispne ve pnömoni sonucu vakaların kaybedildiği yeni bir durum bildirilmiştir. Bilateral interstisyel pnömoniye neden olan bu patojen, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından Ocak 2020’de Şiddetli Akut Solunum Sendromu Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) olarak, bu virüs ile ilişkili ortaya çıkan hastalıkta COVID-19 olarak tanımlanmıştır. Yüksek bulaşma oranı nedeniyle 11 Mart 2020 tarihinde pandemi olarak ilan edilmiştir (2). SARS-CoV-2’nin hedef hücrelerine erişim sağlamak için membrana bağlı ACE2 reseptörlerinden yararlandığı bildirilmiştir (3)

Salgın Çin’de başlamış olmasına rağmen Avrupa’da ve Amerika’da da oldukça yaygın bir şekilde görülmektedir. 6 nisan 2020 tarihi itibariyle 208 ülkeden vaka bildirimi yapılmıştır (4).

Virüsün yarasalardan insana bulaştığı (5), insandan insana da damlacık yoluyla veya hasta kişinin solunum sekresyon materyallerinin sağlıklı kişilerin ağız, burun ve göz mukoza zarlarına teması etmesi yoluyla bulaştığı bildirilmiştir (6). En sık klinik bulguları ateş (%87.9), öksürük (%67.7) ve halsizliktir (%38.1) (7). Covid-19’un kesin tanısı, virus izolasyonuna veya RT-PCR pozitifliğine dayanır (8). Toraks BT’nin Covid-19 tanısındaki duyarlılığı %97’dir (9).

Uygulanan tedavilerin çoğu semptomatiktir. Remdesivir, Chloroquine, Arbidol, Kaletra, lopinavir/ritonavir ve remdesivir Covid-19 tedavisinde kullanılabilecek antiviral ajanlar olarak ileri sürülmüştür (10-11-12-13).

SARS-CoV-2 Yayılımını Engellemek İçin Önerilen Önlemler

Korunmak için sosyal mesafeye, kişisel hijyene, sağlıklı bir hayat tarzına, iyi bir uyku düzenine, düzenli egzersiz yapmaya, yeterli ve dengeli beslenmeye özen gösterilmelidir [14].

 

Korunmada genel önlemler:

  • El temizliğine dikkat edilmelidir.
  • Eller yıkanmadan ağız, burun ve gözlerle temas edilmemelidir
  • Hasta insanlarla temastan kaçınmalıdır (mümkün ise en az 2 m uzakta bulunulmalı).
  • Öksürme veya hapşırma sırasında burun ve ağız tek kullanımlık kağıt mendil ile örtülmeli,
  • Evden çıkılacaksa maske takılmalı
  • Çiğ veya az pişmiş hayvan ürünleri yemekten kaçınılmalıdır.
  • Seyahat sonrası 14 gün içinde herhangi bir solunum yolu semptomu olursa maske takılarak en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. (4)

Son 14 gün içerisinde SARS-CoV-2 olan bir ülkeden gelinmesi ya da Covid-19 geçiren bir hasta ile temas edilmesi halinde alınması gereken önlemlerle ilgili öneriler [4, 14];

  • Ateş ve öksürük yoksa bile 14 gün evden çıkılmaması tavsiye ediliyor.
  • Evden çıkılacaksa maske takılmalı
  • Mümkün olduğunca toplu taşıma kullanılmamalı
  • Ziyaretçi kabul etmeyin
  • Ayrı bir odada kalın
  • Odanızı sık sık havalandırın
  • Mümkünse ayrı tuvalet kullanın
  • Ayrı tabak ve bardak kullanılmalı
  • Evde de tıbbi maske takılmalı

İnaktivasyon ve Egzersiz

Hastalığın yayılmasındaki en önemli faktör temas olduğundan DSÖ tarafından hastalığın en önemli önleyici faktörlerinin sosyal izolasyon ve karantina olduğu belirtilmiştir (15). COVİD-19 nedeniyle alınan önlemler kapsamında sokağa çıkma yasağı uygulanmıştır. Bunun neticesinde zaten egzersiz yapma alışkanlığı bulunmayan halkımız günlük rutinlerindeki fiziksel aktivitelerini de kaybetmiş, oldukça inaktif bir duruma gelmişlerdir. Maalesef inaktivasyon yaşamı tehdit eden bir durumdur. Bu nedenle evlerimizde kendimize uygun bir egzersiz programı düzenleyip bunu her gün yapmamız ayrı bir önem kazanmıştır.

Düzenli uyku, sağlıklı beslenme ve rutinlerin korunması, temizlik, günlük işler, şarkı söyleme, resim yapma gibi fiziksel aktivitelerin yanında hareketliliğin korunabilmesi, sıkıntı ve stresin azaltılabilmesi için evde ya da karantinada kalınan yerde basit fiziksel egzersizlerin yapılması DSÖ tarafından tavsiye edilmiştir (16).

Fiziksel aktivite, günlük yaşam içerisinde iskelet kaslarının kasılması sonucunda enerji üretilmesi, bazal düzeyin üzerinde enerji harcamayı gerektiren bedensel hareketlerdir (ev işleri, banyo yapmak, oyun oynamak, alışveriş gibi günlük rutin aktiviteler) (17) Tüm bunların yanında egzersiz ve spor da fiziksel aktivitedir.

Hareket; Bir organizmanın ya da bir parçasının sürekli ya da geçici olarak bulunduğu ortamda yer değiştirmesi olarak tanımlanır. Egzersiz; fiziksel aktivitelerin planlı yapılandırılmış şeklidir. Kişinin, mevcut olan fiziksel kapasitesini artırmak amacıyla yaptığı, planlı, düzenli, tekrarlı vücut hareketleridir. Spor; önceden belirlenmiş kurallara göre, kişisel veya takım halinde yapılan yarışma ve rekabet amaçlı, kişisel eğlence veya mükemmelliğe ulaşmak için yapılan fiziksel aktivitelerdir (17).

Fiziksel zindelik ise dayanıklılık, hareketlilik, esneklik ve güç gibi fiziksel aktivite kapasitesinin sürekli belirli bir üst seviyede olması halidir (18).

Fiziksel zindelik hali kronik hastalıklardan korunmanın ya da kronik hastalıklarda ilaca olan bağımlılığın azaltılmasındaki en önemli faktördür. SARS-CoV-2 ile enfekte olmuş hastalarda ileri yaşlarda olmak ya da her hangi bir kronik hastalığa sahip olmak yüksek ölüm riski oluşturmaktadır (19).

Egzersizin Kronik Hastalıklar Üzerine Etkisi

Dünya Sağlık Örgütü’nün 2004 yılı Raporu’na göre; hareketsiz yaşam, tüm dünyada meydana gelen ölümlerin temel risk faktörleri arasında yer almakta ve yılda yaklaşık 3.2 milyon birey inaktivasyon nedeniyle yaşamını kaybetmektedir. Yapılan araştırmalarla; yeterli düzeyde fiziksel aktivite yapmayan bireylerin haftada 4-5 gün ve günde 30 dakika hafif veya orta şiddette fiziksel aktivite yapan bireylere göre ölüm riskinin %20-30 arttığı tespit edilmiştir. Ayrıca çalışmalar yetişkinlerde haftada 150 dakikalık fiziksel aktivitenin; iskemik kalp hastalığı riskini %30, Tip II diyabet riskini %27, Meme ve kolon kanseri riskini de %20-25 civarında azalttığını ortaya koymaktadır (20).

Gün içinde kan basıncının belirli bir süre 145/90 mm Hg’in üzerinde olması, hipertansiyon olarak tanımlanır. Ülkemizde hipertansiyon oldukça yaygın bir problemdir. Erişkin her 3 kişiden 1’inde hipertansiyon vardır. Ülkemizde nüfus yapısının daha çok genç olduğu dikkate alındığında, 30 yaş altında görülen hipertansiyon sıklığı (%12) ihmal edilemeyecek düzeydedir. Altmış yaşın üzerinde hipertansiyon görülme sıklığı %60-80’lere kadar yükselmektedir. Ülkemizde, hipertansiyon görülme sıklığı yüksek olmasına rağmen, hastaların sadece %40’ı bunun farkındadır (21). Düzenli yapılan aerobik egzersizler kan basıncını azaltır. Araştırmalar düzenli egzersizin hafif ve orta derecede hipertansiyonda kan basıncını ortalama 10 mmHg düşürdüğünü göstermektedir. Bu miktar hipertansiyon ilaçları ile elde edilen etki ile benzerdir. Orta yoğunluktaki egzersizin yüksek yoğunluktaki egzersize göre kan basıncını daha etkin düzeyde düşürebildiği bilimsel çalışmalarla kanıtlanmıştır (21).

Egzersizin Bağışıklık Sistemi ve Stres Üzerine Etkileri

Egzersizin bağışıklık sistemi üzerinde de önemli etkileri bulunmaktadır. Hafif ve orta şiddette egzersiz ile bağışıklık sistemi fonksiyonları artarken; yoğun uzamış egzersizi takiben bağışıklık sistemi baskılanır.

Egzersizin ne kadarının vücuda yararlı olduğu, hangi aşamadan sonra vücuda zarar vermeye başladığının iyi bilinmesi gerekir. Egzersiz istemli olarak yapılsa bile stres haline getirilmemelidir (22). Tüketici egzersizler Hipotalamo-Hipofizer-Adrenokortikal eksenden kortizol salgısını artıracağından bağışıklık sistemi üzerinde baskılayıcı bir etki göstererek bireyi geçici olarak infeksiyonlara açık hale getirebilir. Yüksek yoğunluklu egzersiz sonrasında bağışıklığın zayıfladığı, “açık pencere” dönemi olarak adlandırılan 3-72 saatlik sürede; mikroorganizmalar, özellikle de virüsler vücuda girebilir ve enfeksiyonlara yol açabilir. Bu nedenle, özellikle bu dönemde hafif ve orta yoğunluklu egzersiz seçilmelidir. Ayrıca düzenli orta şiddette yapılan egzersiz üst solunum yolu enfeksiyonlarına karşı direnci arttırmaktadır. Aerobik egzersizler esnasında vücudumuzda NK hücre sayısında ve fonksiyonlarında artışlar olmaktadır. NK hücrelerinin primer görevlerinden birinin vücuda giren mikroorganizmaları (bakteri ve virüsleri) yok etmek olduğu göz önüne alınırsa Aerobik egzersizlerin SARS-CoV-2’ye karşıda koruyuculuğu olacağı aşikardır. Ayrıca Aerobik egzersizler esnasında ve sonrasında salgılanan hormonlar sayesinde egzersizin stresi azaltıcı etkisi bulunmaktadır (23).

Özetlenecek olursa; düzenli egzersiz kronik hastalıklarda kullanılan ilacın dozunu azaltabilir veya ilaca gereksinimi ortadan kaldırabilir. Kalp hastalığı ve diğer kronik hastalıklara yakalanma riskini azaltır. Bağışıklık sistemini güçlendirir. Stresi azaltır. Kilo vermeye yardımcı olur. Kas ve kemik yapısını güçlendirir. Tüm bunların sonucunda bireyin yaşam süresini ve yaşam kalitesini arttır.

 

Ev Egzersiz Programı Uygulanırken Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar:

  • Egzersiz yapmaya başlamadan uygun, rahat bir kıyafet giyelim.
  • Aç karına ya da yemek yedikten hemen sonra egzersiz yapmayalım.
  • Egzersiz öncesinde, egzersiz esnasında ve egzersiz sonrasında su içmeye özen gösterelim. Egzersiz esnasında aldığımız su miktarı şişkinlik yaratacak düzeylere gelmemelidir.
  • Egzersize ısınma egzersizleri (5-10 dakika) ile başlanmalıdır.
  • Isınmayı takiben esneme egzersizleri yapılmalıdır.
  • Egzersiz yapılırken kalp atım hızı takip edilmelidir.
  • Egzersiz esnasında göğüs ağrısı, halsizlik, baş dönmesi, göz kararması gibi durumlar yaşanırsa egzersiz hemen sonlandırılmalıdır.
  • Uygun bir ev içinde yapılabilecek egzersiz programı dizayn edilmelidir (Metnin sonunda seçebileceğiniz egzersiz örnekleri verilmiştir)
  • Egzersizler yavaş yavaş artırılmalı, egzersiz bitiminde hafif soğuma egzersizleri ve esneme egzersizleri yapılmalıdır.
  • Dayanıklılık, kuvvet, esneklik, denge hareketleri tercih edilmelidir.
  • Egzersiz esnasında nefes tutulmamalıdır (24).

Ev egzersiz programı birbirini izleyen 3 bölümden oluşmalıdır (17):

I. Isınma (5-10dk) ve germe
II. Ana egzersiz programı (Kondisyon) (20-60dk)

A. Aerobik egzersizler (Dayanıklılık egzersizleri),

B. Kas güçlendirme egzersizleri (Kuvvet egzersizleri),

C. Esneme egzersizleri,

D. Denge egzersizleri,

III. Soğuma (5-10dk) ve germe

 

I-Isınma fazı: Düşük-orta şiddette kardiyovasküler dayanıklılık aktivitelerini içerir. Vücut ısısını arttırmayı, kas gerginliğini azaltmayı ve egzersiz sonrası kas yorgunluğunu önlemeyi amaçlayan geçiş fazıdır. Yaralanmadan ve kardiyovasküler komplikasyonlardan korunmak için ısınma egzersizleri gereklidir. Genellikle düşük hızda yürüme veya dirençsiz bisiklet kullanma yeterlidir. Isınma programına ev içerisinde sırt üstü yatarak bisiklet pedalı çevirme, germe egzersizleri de dahil edilebilir.

II- Ana egzersiz programı (Kondisyon) (20-60dk)

A- Aerobik Egzersizler: Büyük kas gruplarının katıldığı sürekli, ritmik ve dinamik egzersizlerdir. Endurans (dayanıklılık) uzun süre iş yapabilme ve devam ettirebilme yeteneğidir. Aerobik egzersiz programı haftada 3-5 kez, günde 20-60 dakika, devamlı aerobik aktivite (tek seans ya da ≥10 dakikaya bölünerek) şeklinde önerilmektedir. Orta şiddette 30 dakika 5 gün/hafta veya yüksek şiddette 20 dakika 3 gün/hafta ya da her ikisinin bileşimi olarak uygulanır (25-26)

Aerobik egzersizler düşük ve orta yoğunlukta yapılmalıdır. Aerobik egzersiz şiddetini evde kendi başımıza belirleyebileceğimiz yöntem ise konuşma testidir. Konuşma testi: Kişinin egzersiz sırasında (örn; tempolu yürüyüş) konuşabildiği, ancak şarkı söyleyemediği yoğunluk orta şiddette kabul edilir. Yüksek şiddette, kişi nefesi kesilmeden birkaç kelimeden fazlasını konuşamaz (27).

B- Kuvvetlendirme egzersizleri (Güçlendirme egzersizleri, dirençli egzersizler)

Kuvvetlendirme egzersizleri, direnç uygulayarak kas kuvvetini ve dayanıklılığını arttırmak amacıyla yapılan egzersizlerdir. Haftada en az 2 kez uygulanmalıdır. Böylece her sette 8-12 tekrar yapabilecek uygun direnç (1 MT’nin %60-80’i) ile ana kas gruplarını hedefleyen 8-10 egzersiz, her bir egzersiz için 8-12 tekrar 2-4 set şeklinde yapılır. Setler arasında 20 sn dinlenilir. Egzersiz sırasında doğru nefes alıp verme tekniği önemlidir. Konsantrik kasılma boyunca (kaldırma-yükseltme fazı) nefes verilmeli, eksantrik kasılma boyunca (indirme-düşürme fazı) nefes alınmalıdır. Nefes tutulmamalı, efor sırasında nefes verilmelidir. Tüm egzersizler yavaş ve kontrollü olarak sabit bir hızda yapılmalıdır. Tam eklem hareket açıklığı (EHA): Egzersiz, düzgün postürde ve tam EHA boyunca yapılmalıdır. Setler arası dinlenme süresi verilmelidir. Kuvvetlendirme egzersizlerinde gittikçe artan yüklenme prensibi geçerlidir. Yani kas kuvveti arttıkça tekrar sayısı, set sayısı veya direnç arttırılmalıdır. Kuvvetlendirme egzersizleri vücut ağırlığı, serbest ağırlıklar, elastik bantlar gibi araçlarla yapılır (17).

Özetle; haftada en az 2 gün, bacak, kol ve gövde olmak üzere tüm büyük kas gruplarını içeren en az 8-10 egzersiz, günde 2-4 set ve set başına 8-12 tekrar şeklinde yapılmalıdır (28, 29, 30).

C- Germe egzersizleri

Germe egzersizleri ana kas-tendon gruplarına günde en az 10 dakika süreyle, her kas grubuna 4 veya daha fazla tekrarla haftada en az 2-3 kez yapılmalıdır (28, 30). Statik germeler 15-60 saniye tutulmalıdır.

III-Soğuma Egzersizleri;

Egzersizlerin sonunda aktivite düzeyi yavaş yavaş azaltılmalıdır (5-10 dakika soğuma). Soğuma egzersizleri içerisinde germe egzersizleri de yapılabilir.

 

Aşağıda evde yapılabilecek örnek egzersizler gösterilmiştir.

 

1- Sırt üstü yatarak bisiklet çevirme egzersizi

https://www.uzmantedavi.net/sirt-bel-ve-boyun-agrilarina-iyi-gelen-egzersizler/

 

2- Ev içerisinde yürüme egzersizi

https://www.verywellfit.com/easy-weight-loss-workouts-for-beginners-3495986

 

3- İp Atlama

https://www.verywellfit.com/easy-weight-loss-workouts-for-beginners-3495986

 

4- Ters kol, ters bacak birbirine değdirerek zıplama

 

https://www.verywellfit.com/easy-weight-loss-workouts-for-beginners-3495986

 

5- Aynı anda kol-bacak açıp kapayarak zıplama egzersizi

https://www.verywellfit.com/easy-weight-loss-workouts-for-beginners-3495986

 

6- Elleri dizlere değdirmeye çalışarak yerde koşma egzersizi

https://www.verywellfit.com/easy-weight-loss-workouts-for-beginners-3495986

 

7- Köprü Egzersizi

https://blog.adimsay.com/haftanin-egzersizi-kopru/

 

8- Emekleme pozisyonunda kalça kuvvet egzersizi

 

https://www.verywellfit.com/easy-weight-loss-workouts-for-beginners-3495986

 

9- Çömelme ( Squat Egzersizi)

https://www.verywellfit.com/easy-weight-loss-workouts-for-beginners-3495986

 

10- Egzersiz lastiği ile omuz çevresi kaslara yönelik kuvvet egzersizi

https://produto.mercadolivre.com.br/MLB-812443378-faixa-elastica-tipo-thera-band-tenso-media-_JM

 

11- Sandalye yardımı ile arka kol ve core bölgesi kuvvet egzersizi

https://www.verywellfit.com/easy-weight-loss-workouts-for-beginners-3495986

 

12- Sandalye yardımı ile dış bacak kuvvet egzersizi

https://www.verywellfit.com/easy-weight-loss-workouts-for-beginners-3495986

 

13- Plank Egzersizi

https://www.verywellfit.com

 

14- Yan Plank Egzersizi

https://www.verywellfit.com

 

15- Çift bacağı omuzlara doğru çekme, bel bölgesi germe egzersizi

https://www.verywellhealth.com/stretching-exercises-for-your-back-2696357

 

16-Yan yatış pozisyonunda bacak önü germe egzersizi

https://www.verywellhealth.com/stretching-exercises-for-your-back-2696357

 

17- Kalça kaslarına yönelik (Priformis) germe egzersizi

https://www.fireandearthuk.com/blog/2018/3/8/piriformis-syndrome

 

18- Kedi- Deve egzersizi

https://www.h-wave.com/blog/4-stretches-to-ease-lower-back-painrelieve-back-pain/

 

19- Sırt bölgesi germe egzersizi

https://www.h-wave.com/blog/4-stretches-to-ease-lower-back-painrelieve-back-pain/
 

Kaynaklar:

 

 

  1. Palacios Cruz MSantos EVelázquez Cervantes MALeón Juárez M. COVID-19, a worldwide public health emergency. Rev Clin Esp. 2020 Mar 20. pii: S0014-2565(20)30092-8. doi: 10.1016/j.rce.2020.03.001.
  2. https://covid19bilgi.saglik.gov.tr/tr/
  3. Lu R, Zhao X, Li J, Niu P, Yang B, Wu H, et al. Genomic characterisation and epidemiology of 2019 novel coronavirus: implications for virus origins and receptor binding. Lancet. 2020 22; 395(10224): 565–74.
  4. Li Q, Guan X, Wu P, Wang X, Zhou L, Tong Y, et al. Early transmission dynamics in Wuhan, China, of novel coronavirus-infected pneumonia. N Engl J Med. 2020 Jan. doi: 10.1056/NEJMoa2001316.
  5. Phan T. Novel coronavirus: from discovery to clinical diagnostics. Infect Genet Evol. 2020 Apr; 79: 104211.
  6. Dong Y, Mo X, Hu Y, et al. Epidemiological Characteristics of 2143 Pediatric Patients With 2019 Coronavirus Disease in China. Pediatrics 2020;16:16. doi: https://dx.doi.org/10.1542/peds.2020-0702
  7. PRC NHCot. The Novel Coronavirus Pneumonia Diagnosis and Treatment Plan (5th trial version). 2020.
  8. Feng HLiu YLv MZhong J. A case report of COVID-19 with false negative RT-PCR test: necessity of chest CT. Jpn J Radiol. 2020 Apr 7. doi: 10.1007/s11604-020-00967-9.
  9. Holshue ML, DeBolt C, Lindquist S, Lofy KH, Wiesman J, Bruce H, et al. First Case of 2019 Novel Coronavirus in the United States. The New England journal of medicine. 2020. [46] Wang M, Cao R, Zhang L, Yang X, Liu J, Xu M, et al. Remdesivir and chloroquine effectively inhibit the recently emerged novel coronavirus (2019-nCoV) in vitro. Cell Res. 2020.
  10. Gao J, Tian Z, Yang X. Breakthrough: Chloroquine phosphate has shown apparent efficacy in treatment of COVID-19 associated pneumonia in clinical studies. Biosci Trends. 2020.
  11. Cortegiani AIngoglia GIppolito MGiarratano AEinav S. A systematic review on the efficacy and safety of chloroquine for the treatment of COVID-19. J Crit Care. 2020 Mar 10. pii: S0883-9441(20)30390-7. doi: 10.1016/j.jcrc.2020.03.005.
  12. Chang LYan YWang L. Coronavirus Disease 2019: Coronaviruses and Blood Safety. Transfus Med Rev. 2020 Feb 21. pii: S0887-7963(20)30014-6. doi: 10.1016/j.tmrv.2020.02.003.
  13. Organization WH. Coronavirus disease 2019(COVID-19) Situation Report-40. 2020.
  14. https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/331490/WHO-2019-nCoV-MentalHealth-2020.1-eng.pdf
  15. Ünal M. Alzheimer Hastalarında Egzersiz Uygulamaları. Ed. Ünal M. Alzheimer’a Dair Her Şey, 139-170. İstanbul-2017
  16. Gülmez İ. Sporcu Performansı Geliştirmede Egzersiz Modaliteleri p 459-486 Ed. Prof. Dr. M. ÜNAL. Sporcu Sağlığı ve Performans. İstanbul Tıp Kitapevi, İstanbul- 2019, ISBN – 978-605-7607-10-2
  17. Roser M, Ritchie H. Coronavirus Disease (COVID-19). Our World in Data. 2020 [cited 2020 Mar 10]. Available from: https: //ourworldindata.org/coronavirus.
  18. Fiziksel Aktivite Bilgi Serisi. T.C. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Beslenme ve Fiziksel Aktiviteler Daire Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Yayınları Yayın No:730 Klasmat Matbaacılık, 2008.
  19. Choudhury A, Lip GYH. Exercise and hypertension. Journal of Human Hypertension. 2005; 19: 585-587.
  20. Ünal M. Çeşitli çevre koşullarında egzersiz. Kurdak H, editör. Aile Hekimliğinde Egzersiz. 1. Baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2020. p.39- 46.
  21. GÜLER C., ÜNAL M, Spor Yaralanmaları ve Antrenman. Ed. Ünal M. Spor Yaralanmaları ve Rehabilitasyon, İstanbul Tıp Kitapevi, İstanbul- 2018, ISBN – 978-605-9528-77-1
  22. Hoffman MD. Adaptations to Endurance Exercise Training In: Fron- tera WR, Slovik DM, Dawson DM, eds. Exercise in Rehabilitation Medicine. 2nd ed. USA: Human Kinetics; 2006. p. 13-23.
  23. National Collaborating Centre for Primary Care/National Institute for Health and Clinical Excellence (NCCPC/NICE). Obesity: the pre- vention, identification, assessment and management of overweight and obesity in adults and children. London (UK): National Institute for Health and Clinical Excellence; 2006. p. 2590.
  24. American Heart Association; Getting Healthy: Physical Activity Imp- roves Quality of Life; http://www.heart.org/HEARTORG/Getting- Healthy/PhysicalActivity/StartWalking/American-Heart-Association- Guidelines_UCM_307976_Article.jsp
  25. Foster C, Porcari JP, Anderson J, Paulson M, Smaczny D, Webber H, et al. The talk test as a marker of exercise training intensity. J Cardio- pulm Rehabil Prev 2008;28:24-30
  26. Thompson W, Gordon N, Pescatello LS. ACSM’s Guidelines for Exer- cise Testing and Prescription. 8th ed. Baltimore, MD: Lippincott Williams& Wilkins; 2009. p. 253-5.
  27. Taylor NF, Dodd KJ, Damiano DL. Progressive resistance exercise in physical therapy: a summary of systematic reviews. Phys Ther 2005;85:1208-23.
  28. Ünal M., Spor Yaralanmalarının Önlenmesi ve Sportif Performans 39-46 Ed. Prof. Dr. M. ÜNAL. Sporcu Sağlığı ve Performans. İstanbul Tıp Kitapevi, İstanbul- 2019, ISBN – 978-605-7607-10-2

 

03 Nisan 2020

Web sitemiz yayına başlamıştır.